Obrzęk lipidowy, co powinniśmy wiedzieć?


Mimo stosowania restrykcyjnych diet i głodówek, nie możesz schudnąć w dolnych partiach ciała? Nosisz spodnie o kilka rozmiarów większe niż bluzki? Nogi bolą Cię przy najlżejszym dotyku? Być może cierpisz na obrzęk lipidowy. Przeczytaj nasz artykuł i dowiedz się: Co to jest obrzęk lipidowy i skąd się bierze? Jak rozpoznać, czy mam obrzęk lipidowy i jak sobie z nim radzć?

Co to jest obrzęk lipidowy?

„Chociaż obrzęk tłuszczowy został po raz pierwszy rozpoznany przez Allena i Hinesa już w 1940 roku, nie jest w tym kraju dobrze znany i często myli się go z otyłością czy obrzękiem limfatycznym. Pacjenci są na ogół źle zdiagnozowani lub w ogóle nie diagnozowani i prawie nigdy nie otrzymują właściwego leczenia” mówi Rebecca Morris, założycielka amerykańskiego Narodowego Stowarzyszenia Obrzęku Lipidowego, która dowiedziała się o tym, że cierpi na obrzęk lipidowy dopiero, gdy pojawiły się jego powikłania.

Obrzęk lipidowy („syndrom bolącego tłuszczu”) może być zdefiniowany jako przewlekła choroba ujawniająca się głównie u kobiet i charakteryzująca się obustronnym, symetrycznym zwiększaniem się tkanki tłuszczowej głównie w rejonie bioder i nóg (od pasa w dół aż do charakterystycznej linii nad kostką), połączonym z tendencją do obrzęku ortostatycznego (powstającego pod wpływem długotrwałego stania lub siedzenia). Obrzęk lipidowy nie dotyczy zwykle stóp i dłoni, chyba że występuje dodatkowo obrzęk limfatyczny.

Schorzenie to dotyczy przede wszystkim kobiet, niezależnie od ich rozmiaru (od otyłych do anorektyczek) a tłuszcz związany z tym obrzękiem nie ulega spalaniu pod wpływem restrykcyjnych diet i ćwiczeń.
Pierwsze objawy obrzęku lipidowego zaobserwować można już w okresie dojrzewania, często tez obrzęk lipidowy rozwija się lub pogłębia w czasie ciąży, po operacjach ginekologicznych i w okresie menopauzy a także podczas gwałtownego tycia (np. na skutek efektu jo-jo).

Skąd bierze się obrzęk lipidowy?

Obrzęk lipidowy to przewlekła choroba, wynikającą z licznych przyczyn, o większości z których niewiele dotąd wiemy. Należą do nich:

  • predyspozycja genetyczna (dziedziczona w żeńskiej linii)
  • nierównowaga hormonalna,
  • niemożność metabolizowania wysięku z naczyń krwionośnych (białka i komórki, które normalnie wróciłyby do obiegu, są odkładane w podskórnej tkance tłuszczowej).

Na czym polega obrzęk lipidowy?

Jest wiele histologicznych i fizjologicznych zmian, które pojawiają się w obrzęku lipidowym. Spada elastyczność skóry i leżącej pod nią tkanki łącznej. Błona podstawna naczyń krwionośnych grubieje i dochodzi do zaburzeń krążenia krwi. Spada oporność naczyniowa, zwiększa się perfuzja skóry i filtracja w drobnych naczyniach krwionośnych. Warstwa naskórka staje się coraz cieńsza, grubieje podskórna warstwa tkanki, włóknieją małe tętniczki, przerywają się elastyczne włókna, rozszerzają drobne żyły i naczynia krwionośne. Dochodzi do hipertrofii i hiperplazji (nadmiernego rozrostu) komórek tłuszczowych.

Jakie są stadia obrzęku lipidowego?

Stadium I:

Skóra jest wciąż miękka i regularna, ale guzkowate zmiany wyczuwa się przy badaniu palpacyjnym. Nie ma barwnych zmian skóry a tkanki podskórne przypominają gąbkę lub gumę. Trwa kilka lat.

Stadium II:

Powierzchnia skóry staje się nierówna i twardnieje. Na środkowej części uda oraz środkowej i bocznej części kostek zaczynają się formować duże płaty tłuszczowe. Pojawia się obrzęk, w którym po uciśnięciu pozostaje dołek, obrzęk ten narasta w ciągu dnia. Może dochodzić do wtórnego obrzęku limfatycznego. Osoba może zgłaszać nadwrażliwość nad obszarem podudzi i w zewnętrznej środkowej części ud.

Stadium III:

Deformacja kończyn w wyniku nadmiernego rozrostu tkanki tłuszczowej. Wyczuwalne w badaniu palpacyjnym guzki wahają się w rozmiarze od orzecha do pięści. Występuje wtórny obrzęk limfatyczny.

Jak rozpoznać, czy mam obrzęk lipidowy?

Jeśli masz kilka z wymienionych poniżej objawów, możesz mieć obrzęk lipidowy:

    • Nierównomierne tycie, głównie w obszarze kończyn dolnych i pośladków
    • Chudnięcie tylko górnej części ciała, przy stosowaniu restrykcyjnej diety i ćwiczeń
    • Noszenie u góry rozmiaru ubrań o kilka mniejszego niż w dolnej partii ciała
    • Poczucie ciężkości w nogach (spowodowane poprzez ciężar zwiększonej ilości tkanki tłuszczowej i nagromadzonego płynu tkankowego)
    • Nieproporcjonalne, przypominające kolumny nogi, (czasem może też obejmować ramiona)
    • Spuchnięte nogi („zespół ortostatyczny”) – zwykle objaw ten pojawia się podczas długiego stania i/lub siedzenia, kiedy więcej płynu gromadzi się w nogach. W rezultacie puchną nogi, a często także (skądinąd niedotknięte obrzękiem lipidowym) stopy. Pacjenci z zespołem ortostatycznym często mówią, że mają po południu problem z założeniem butów.
    • Płaskostopie
    • Zjawisko pomarańczowej skórki – cellulit – spowodowane przez specyficzną strukturę tkanki łącznej i zmniejszenie sprężystości tej tkanki.
    • Obniżona jest temperatura skóry (zimne kończyny)
    • Niejednolita skóra, w jednym miejscu sucha, w innym przetłuszczona
    • Zwiększona częstość występowania siniaków w dotkniętych partiach ciała (nawet przy najlżejszym dotknięciu)-wynika to z uciskania naczyń krwionośnych przez komórki tłuszczowe, braku zakotwiczenia drobnych naczyń krwionośnych w tkance łącznej, co powoduje ich rozrywanie nawet pod wpływem grawitacji.
    • Silne bóle w nogach, bolesna wrażliwość przy dotyku – postępująca w czasie niedrożność układu limfatycznego prowadzi do stwardnienia tkanki, która staje się niezwykle wrażliwa na dotyk i bardzo bolesna. Ból występuje przy ucisku w środkowej części uda i u podstawy kręgosłupa. W miarę postępu choroby pojawia się także przy najlżejszym dotyku skóry, szczególnie w drugiej połowie dnia. Ból jest także powodowany przez „własny ucisk” np. krzyżowanie nóg czy siadanie w niewygodnej pozycji
    • Mrowienia w kończynach dolnych

Czym może grozić nierozpoznany, zaniedbany obrzęk lipidowy?

Największe zagrożenie to wtórny obrzęk limfatyczny (obrzęk lipo-limfatyczny). Zazwyczaj dopiero gdy występuje to powikłanie, pacjent otrzymuje pomoc lekarską.
Obrzęk lipidowy prowadzi do wtórnej przewlekłej blokady limfy. Płaty tłuszczu i komórki tłuszczowe osadzają się w tkance łącznej, gdzie są otaczane przez bardzo małe naczynia limfatyczne i krwionośne. Wzrost ilości komórek tłuszczowych stopniowo prowadzi do zablokowania najdrobniejszych naczyń limfatycznych. Ponadto, estrogeny (żeńskie hormony płciowe) powodując zwiększone zatrzymywanie płynu w tkance łącznej, prowadzą do zmniejszenia elastyczności tej tkanki.
Dlatego jeden z efektów obrzęku lipidowego to przewlekła niedrożność układu limfatycznego w dotkniętych obrzękiem lipidowym partiach ciała i zatrzymywanie płynu w mało sprężystej tkance łącznej, co wyjaśnia regularnie pojawiający się ból.

Cały ten proces jest dokładnie objaśniony poniżej.

Czerwone=tętnice, Niebieskie=żyły, Żółte=naczynia limfatyczne

Krew jest pompowana przez tętnice na dół, do wielkiego palca u nogi. 90%krwi odpływa z powrotem do serca żyłami. Pozostałe 10 % jest odprowadzane za pomocą drugiego systemu odpływu, naczyń limfatycznych, do głównego układu krążenia.

Płyn limfatyczny jest absorbowany z naczyń limfatycznych przez małe pory i pompowany do góry.

Ucisk naczyń limfatycznych przez zwiększoną ilość tkanki tłuszczowej. Dlatego powrotny przepływ przez naczynia limfatyczne jest zablokowany.

Obrzęk limfatyczny postępuje w czasie. Poniżej opisano poszczególne jego stadia.

Stadium I

Może być zahamowane i jest samorzutnie odwracalne. Pojawia się przy fizycznym obciążeniu lub na koniec dnia i ustępuje po nocnym odpoczynku.

Stadium II

Może być zahamowane i jest odwracalne na skutek leczenia. Występują częste komplikacje na tle zapalnym takie jak egzema i róża. Bez leczenia obrzęk jest mniejszy o poranku ale wciąż wyczuwalny.

Stadium III

Stwardnienie tkanki łącznej (zwłóknienie), nieodwracalne. Można jedynie poprawić stan tkanki, ale nawet po leczeniu, uszkodzenie tkanki łącznej będzie obecne.

Stadium IV

Nieodwracalny obrzęk, słoniowacizna, komplikacje włącznie z zezłośliwieniem komórek. Może prowadzić do całkowitego unieruchomienia pacjenta, utrzymujących się stanów zapalnych w kończynach dolnych, nawet śmierci w wyniku ogólnoustrojowego zakażenia organizmu

Konsekwencje obrzęku lipidowego

Zmiany degeneracyjne w stawach

Wczesne występowanie zmian degeneracyjnych w stawach i zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa. Szczególnie w kolanach (przez niewłaściwie rozłożone obciążenie i nadmiar masy ciała)

Występowanie żylaków

90 % krwi pompowanej tętnicami do dużego palca u nogi jest transportowane z powrotem do serca drogą żylną. Jednakże, nic nie może płynąć samoistnie, wbrew sile grawitacji (do góry). Krew musi być tłoczona do góry aktywnie. Dzieje się to przy każdym ruchu nóg, z każdym krokiem. Ponadto w żyłach występują liczne zastawki, które pozwalają krwi płynąć ku górze. Zastawki żylne często ulegają uszkodzeniu czy nawet zniszczeniu w przebiegu zakrzepicy. Jeśli występuje genetycznie uwarunkowana słabość tkanki łącznej, żyły często rozciągają się z biegiem lat do takiego stopnia, że zastawki żylne nie domykają się i krew płynie z powrotem w dół. Żyły takie nazywamy żylakami. Przyczyniają się do tego czynniki takie jak: wykonywanie pracy siedzącej lub stojącej, ciąża, terapia hormonalna, otyłość, ciężka praca fizyczna (szczególnie w wysokiej temperaturze). I wreszcie występowanie obrzęku lipidowego, który prowadzi do zmniejszonego powrotu żylnego i zatrzymywania płynu w dolnych partiach ciała.

Uszkodzenia w układzie żył głębokich.

Obrzęk lipidowy może także oddziaływać na układ żył głębokich, który jest dużo bardziej istotny dla krążenia i którego zdolność transportowa jest czterokrotnie większa niż układu żył powierzchownych. Na skutek ciśnienia, jakie krew wywiera na ściany naczyń w żyłach powierzchownych i głębokich, płyn i/lub substancje stałe przedostają się do tkanek (przestrzeń śródtkankowa). Ten płyn jest zwykle transportowany z powrotem do serca za pomocą układu limfatycznego. Pozostałe 10 % po uprzedniej filtracji w systemie kapilar pozostaje jako bogaty w albuminy, przejrzysty płyn zwany limfą. Z powodu wzrostu objętości limfy na zdolność transportową naczyń limfatycznych (które i tak są już zatkane i puchną) jest wywierany coraz większy nacisk. Dlatego badanie flebologiczne jest nieodłączną częścią postępowania u pacjentów z obrzękiem lipidowym, ponieważ powinno się zapobiegać wystąpieniu żylaków lub odpowiednio je leczyć.

Wzrost masy ciała!

Przewlekły stan zapalny, zaburzenia metabolizmu lipidów oraz czynniki psychiczne związane z depresją często mogą powodować wzrost masy ciała w obrzęku lipidowym. Z tego powodu znacząco rośnie ryzyko innych komplikacji, takich jak zużycie się stawów czy rozwoju obrzęku limfatycznego.

Problemy psychologiczne

Wszyscy pacjenci z obrzękiem lipidowym prezentują różnorodność tego typu problemów, począwszy od braku pewności siebie i braku wiary w pracowników służby zdrowia (często przez niewłaściwą diagnozę i brak współczucia) aż do prawdziwej depresji i niepokoju z powodu wyglądu i braku zrozumienia swego stanu, szczególnie gdy możliwość poruszania się jest ograniczona. Pogorszenie następuje, gdy obrzęk limfatyczny zaostrza istniejący stan. Pacjenci są obwiniani o otyłość, mówi się im że za dużo jedzą albo oszukują na przepisanej diecie. Brak widocznych efektów leczenia prowadzi do zniechęcenia i przygnębienia. Gdy pojawia się obrzęk limfatyczny towarzyszący obrzękowi lipidowemu okazuje się że jest to tak poważny problem (czego zresztą często się nie dostrzega), że nie każdy potrafi sobie z tym poradzić. Doradztwo psychologiczne może być pomocne, ale rzadko się je proponuje pacjentom z obrzękiem lipidowym.

Jak zdiagnozować obrzęk lipidowy?

Obrzęk ten jest bardzo rzadko diagnozowany, często mylony z pierwotnym obrzękiem limfatycznym lub otyłością

Obrzęk lipidowy a pierwotny obrzęk limfatyczny

W tabeli poniżej wyszczególnione są charakterystyczne różnice między obrzękiem lipidowym a pierwotnym obrzękiem limfatycznym

Charakterystyka Obrzęk lipidowy Obrzęk limfatyczny
Płeć Tylko kobiety Mężczyźni i kobiety
Wiek rozpoczęcia Okres dojrzewania Zwykle okres dojrzewania
Historia rodzinna 40 % (Harwood, 1996) 20 % (Harwood, 1996)
Otyłość Często Różnie
Symetria Zwykle symetryczne
Spuchnięte stopy Nigdy Zawsze
Konsystencja skóry Normalna lub cieńsza Grubsza i twardsza
Pozostawienie wgłębień po uciśnięciu Zwykle nieobecne Zawsze
Łatwe powstawanie siniaków Częste Bez wzrostu
Ból i dyskomfort Częsty Rzadki
Wrażliwość dotykowa Częsta Rzadka
Objaw Stemmera (niemożność złapania fałdu skórnego na grzbiecie II palca u stopy) Ujemny Dodatni
Limfoscyntygrafia (badanie czasu pojawienia się w węzłach chłonnych pachwinowych radioaktywnego znacznika wstrzykniętego do stopy) Wynik prawidłowy Wynik nieprawidłowy
Infekcje kończyn Brak Częste
Efekt diety Mały efekt na nogi Utrata masy ciała z tułowia i nóg

Jednakże gdy w późniejszych stadiach obrzęku lipidowego zaczyna mu towarzyszyć wtórny obrzęk limfatyczny diagnoza nie jest już tak łatwa, ponieważ w obrazie klinicznym pojawiają się także objawy obrzęku limfatycznego. Dlatego ważne jest dokładne poznanie historii choroby.

Obrzęk lipidowy a otyłość

Tłuszcz w naszym organizmie odkłada się w postaci na tkanki tłuszczowej, która jest ważnym magazynem energii. Ten tłuszcz może być szybko zmobilizowany w odpowiedzi na potrzeby metaboliczne. Otyłość można traktować jako nadmiar tłuszczu, który może powodować problemy zdrowotne np. wysokie ciśnienie krwi, cukrzyca. Jeśli osoba otyła stara się schudnąć, utrata tkanki tłuszczowej będzie równomierna z każdej części ciała. Natomiast u osoby z obrzękiem lipidowym głównie z górnych partii ciała i twarzy. Przyczyna takiego stanu na razie nie jest znana.

Jak radzić sobie z obrzękiem lipidowym?

Niewiele jest jak dotąd skutecznych metod leczenia obrzęku lipidowego. Jednakże można skutecznie zapobiegać jego powiększaniu się i groźnym powikłaniom. Poniżej dokonano przeglądu kilku metod najczęściej stosowanych i ich skuteczności.

Dieta

Restrykcyjne diety powodują utratę masy ciała lecz zwykle jedynie od pasa w górę, co może prowadzić do zwiększenia dysproporcji w budowie ciała, a w konsekwencji do depresji i zaburzonego obrazu siebie. Jednakże właściwe odżywianie jest niezwykle istotne, gdyż nadmierna ilość lub niewłaściwy rodzaj pokarmu zostanie zmagazynowany w postaci tłuszczu związanego z obrzękiem lipidowym. Bo choć górna połowa ciała chudnie łatwiej, to łatwiej tyje dolna!

Ćwiczenia fizyczne

Ćwiczenia są niezbędne nie tylko w celu spalania tłuszczu ale i poprawienia drenażu limfatycznego. Pozwalają skutecznie zapobiegać powikłaniom żylnym i limfatycznym a także dalszemu tyciu.
Najlepszy jest wodny aerobik lub pływanie. Taki sport wspomaga stawy a opór wody pomaga poprawiać ogólną kondycję, dochodzi do zwiększenia się częstości bicia serca. Ponadto osoba ćwiczy wtedy w pozycji poziomej, co zapobiega wystąpieniu zespołu ortostatycznego. Korzystna jest także jazda na rowerze. Gimnastyka, spacery i lekki jogging mogą być również polecane (choć mogą dodatkowo obciążać już bolące stawy kolanowe). Wszelkie ćwiczenia powinno się wykonywać w odzieży uciskowej.

Leki i kremy

Nie ma żadnych skutecznych leków ani kremów zwalczających czy wpływających pozytywnie na obrzęk lipidowy!

Liposukcja

Jest często stosowana, gdy występuje nadmierna ilość tłuszczu (nawet w niektórych przypadkach obrzęku limfatycznego). Trzeba jednak przyznać, że w większości przypadków nie zaobserwowano poprawy. Zniszczenie naczyń limfatycznych w trakcie zabiegu może nawet doprowadzić do pogorszenia stanu. Zanim poddasz się liposukcji, powinnaś dowiedzieć się o wszystkich efektach ubocznych, kosztach z nią związanych i długotrwałych rezultatach tej metody, które jak dotąd nie są udowodnione.
Od niedawna dostępna jest najnowocześniejsza metoda liposukcji wodnej (WAL), która jest o wiele mniej inwazyjna niż tradycyjnie stosowane metody. Daje ona niespotykane dotychczas rezultaty nienaruszając naczyń krwionośnych i układu nerwowego.

Odzież uciskowa

Prawdopodobnie najlepsza terapia dostępna w tej chwili, to użycie chirurgicznych, wzmacniających pończoch w kombinacji ze specjalnymi ruchami i ćwiczeniami. Korzyści wynikające ze stosowania pończoch uciskowych to: pomoc w zredefiniowaniu kształtu kończyny, poprawienie drenażu limfatycznego i żylnego, zapobieganie bólowi, wspomaganie efektu ćwiczeń. Odzież uciskową powinno się nosić już na stałe, każdego dnia.
W przypadku odzieży uciskowej, zwykle potrzebne jest zastosowanie słabszego niż obrzęku limfatycznym ucisku, by wspomóc kończynę dotkniętą obrzękiem lipidowym. Osoby z obrzękiem lipidowym nie tolerują grubych, gęstych materiałów uciskowych. Terapeuta musi jednakże pamiętać, że późniejszym stadiom obrzęku lipidowego towarzyszy zwykle obrzęk limfatyczny i powinien to wziąć po uwagę przy rekomendowaniu ćwiczeń i specjalnej odzieży.

Drenaż limfatyczny

Manualny drenaż limfatyczny jest również efektywną metodą leczenia, szczególnie gdy występują początki obrzęku limfatycznego. Naczynia limfatyczne ulegają odblokowaniu dzięki zastosowaniu specjalnej techniki masażu. W trakcie jednej sesji (około 45 minut) dochodzi do usunięcia ponad 500 ml limfy i wody z każdej nogi. Aby efekt trwał dłużej, obie limfa i krew powinny być przepchnięte do głębiej leżących większych żył lub zbiorników limfy.

Presoterapia

Ostatnio coraz częściej stosowane są specjalne urządzenia do presoterapii np. urządzenia wzmacniające tkankę łączną i usprawniajace krążenie i limfatyczne z użyciem podciśnienia. Jedynym miejscem oferującym tego typu zabiegi na terenie Warszawy jest Centrum Medyczne VIMED.

Optymalne leczenie powinno być regularne i nieprzerwane i obejmować następujące elementy:

    • Dieta optymalnie dobrana do genotypu pacjenta
    • Manualny drenaż limfatyczny rano i wieczorem, łącznie minimum 45 minut, z równoczesnymi ćwiczeniami oddechowymi i przeciwdziałającymi niedrożności ćwiczeniami fizycznymi.
    • Następujące potem bandażowanie nóg specjalną gumą piankową, bandaże z elastycznych włókien.
    • Presoterapia 30-60 minut (dwa razy w tygodniu)
    • Codzienne ćwiczenia fizyczne i długie spacery.
    • Doradztwo psychologiczne
    • Wdrożenie takiej terapii pozwala znacząco zmniejszyć obwód kończyn już po 4 tygodniach jej stosowania. Pozwala ponadto na zmniejszenie nadwrażliwości bólowej i poprawienie ogólnej zdolności do ruchu

Praktyczne porady:

    • Codziennie wykonuj specjalnie ćwiczenia gimnastyczne przeciwdziałające niedrożności w uciskowych pończochach
    • W nocy miej uniesione ramiona i nogi (podnieś dół łóżka)
    • W wakacje unikaj tropików (ciepło, owady)
    • W trakcie długich podróży rób sobie przerwy, by wykonywać ćwiczenie gimnastyczne (w samolocie, jeśli to możliwe, wstawaj, chodź, ruszaj stopami)
    • Nie stosuj masażu ugniatającego, kąpieli błotnych, stosowanych na obrzęknięte fragmenty ciała, elektroterapii produkującej głębokie ciepło
    • Staraj się unikać urazów, skaleczeń, zadrapania czy pogryzienia przez kota (szczególnie jeśli masz wtórny obrzęk limfatyczny)
    • Spódnice, spodnie i paski nie mogą zwiększać ucisku – ważne jest swobodne oddychanie
    • Dbając o paznokcie uważaj by nie uszkodzić skórek wokół paznokcia
    • Nie używaj kosmetyków drażniących twoją skórę
    • Nie używaj zasadowych mydeł lecz tych z kwasowym pH- kwasowa warstwa ochronna twojej skóry nie może być zniszczona. Twoja skóra nie może być sucha i popękana
    • Bądź ostrożna w saunie!
    • Uważaj w czasie opalania się! Za wszelką cenę musisz chronić się przed poparzeniem słonecznym
    • Pamiętaj, że możesz zapobiec dalszemu rozwojowi choroby!

Źródła:

  • Wywiad z Rebeccą Morris http://biglegwoman.blogspot.com/2006/09/lipedema-resources.html
  • http://in2uract.wordpress.com/2007/07/29/lipodemalipoedema/
  • http://www.lymphedemapeople.com/thesite/lymphedema_lipodema.html
  • Limphoedema. The misunderstood condition. (2003) Pip
    Sharpe http://www.lymphoedema.org/lsn/lsn070.htm